Rti Radio Taiwan International 
Rti Radio Taiwan International 
Đầu năm 2024, Đài Loan đã bầu ra tổng thống thứ 16 và nhà lập pháp thứ 11. Hơn 19 triệu cử tri đã sử dụng phiếu bầu của mình để cho thế giới thấy những thành tựu của nền dân chủ Đài Loan. Dù là cuộc bầu cử công khai, minh bạch và suôn sẻ nhưng nó không thể hiện tính 100% công bằng và công lý. Đài Loan là một xã hội đa sắc tộc, trên đất nước chúng tôi có rất nhiều người có nền văn hóa khác nhau, dưới hệ thống chính trị hiện nay, tiếng nói của họ khó được thể hiện qua phiếu bầu, thậm chí họ còn là người ngoài cuộc trong cuộc bầu cử.
Trong loạt bài báo về “Những người không thể thông qua phiếu bầu để nói lên ý kiến của mình”, chúng tôi muốn đưa bạn vào câu chuyện của họ để hiểu những “người ngoài lề” này trong xã hội Đài Loan và tại sao trong một xã hội tự do dân chủ và cởi mở lại không thể chấp nhận những kỳ vọng và danh tính của họ? Những thiếu sót trong hệ thống bầu cử thiểu số phải phục tùng đa số là gì?
Ước tính có hàng vạn hậu duệ của quân đội Thái Lan - Miến Điện không thể nhìn thấy ánh sáng
Quân đội Thái Lan - Miến Điện dùng để chỉ Quân đội Quốc gia Trung Hoa Dân Quốc rút lui từ Vân Nam, Trung Quốc, vào biên giới phía bắc Miến Điện từ năm 1949 đến năm 1954, tức là sau cuộc nội chiến thứ hai giữa Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản. Hiện họ sống ở biên giới phía bắc Thái Lan và khu vực biên giới với Miến Điện và Lào. Vào những năm 1950, một nhóm binh sĩ này rút về Đài Loan và được chính phủ tái định cư ở những nơi như Zhongzhen ở Longgang, Taoyuan.
Những ngày đầu, con cháu của những quân nhân Thái Lan - Miến Điện lần lượt đến Đài Loan bằng nhiều cách khác nhau như thăm thân hay học tập, nhưng trong quá trình xin nhập tịch, một số đã không thể nhập quốc tịch do nhiều yếu tố khác nhau như không thể lấy được giấy khai sinh do chiến tranh, và cuối cùng phải ở lại bất hợp pháp. Đặc biệt trong những năm gần đây, do tình hình chính trị bất ổn ở Miến Điện, số lượng con cháu của những cựu chiến binh này đến Đài Loan tăng lên so với trước, một số không còn cách nào khác là ở lại Đài Loan bất hợp pháp sau khi hết hạn thị thực du lịch. Ước tính có hàng chục nghìn con cháu không có giấy tờ của các chiến sĩ Thái Lan - Miến Điện, những người may mắn gắn bó với nhà người thân, còn những người kém may mắn làm việc bất hợp pháp, không dám tiết lộ danh tính, chỉ có thể trốn tránh chứ không được hưởng các quyền lợi như công dân bình thường.
Để đưa một người đến Đài Loan thì cần phải đi làm mấy năm mới có thể tiết kiệm tiền
Đoàn Thành Lâm, hậu duệ của quân nhân Thái Lan - Miến Điện, có chị gái và các thành viên khác trong gia đình đến Đài Loan định cư và lập gia đình cách đây hơn 20 năm, tuy nhiên, lúc đó còn trẻ nên ông không theo gia đình đến Đài Loan vì lúc đó gia đình cần người làm nông để nuôi gia đình. Tuy nhiên, từ khi còn nhỏ, ông Đoàn Thành Lâm đã tin rằng mình là người Đài Loan, ông theo học tại trường Mingde ở Mandalay, Miến Điện, sử dụng sách giáo khoa của Đài Loan và được dạy bằng chữ Hán phồn thể.
Ông Đoàn Thành Lâm đến từ khu vực phía Bắc của Miến Điện, nơi thường xuyên xảy ra các cuộc chiến tranh nhỏ. Đặc biệt là trong cuộc đảo chính ở Miến Điện ba năm trước, quân đội chính phủ đã ném bom ngay cả nhà của người dân. Chiến tranh đến đâu mọi thứ hoang tàn đến đó, thi thể nằm la liệt bên đường khiến cho cuộc sống của người dân vô cùng khổ sở.
Đối với Đoàn Thành Lâm, đến được Đài Loan là điều không hề dễ dàng, Bởi vì chiến tranh, cả nhà ông phải trú ngụ trong một ngôi nhà nhỏ trên núi cao ở miền Bắc. Để đến thành phố Yangon mua vé đến Đài Loan, ông phải từ từ tìm đường xuống núi, bởi vì có rất nhiều nơi nếu đường không đứt gãy thì cầu bị hỏng, có lúc đoạn đường trước mặt ông đang có chiến sự nên không thể nào đi qua được, chỉ có thể trốn đến khi chiến sự kết thúc ông mới tiếp tục đi xe, phải mất hơn 10 ngày mới đến được sân bay Yangon.
Ở nông thôn tiết kiệm tiền không hề dễ dàng, cần phải đưa 1 người đến Đài Loan để làm việc, cả gia đình phải làm việc nhiều năm mới có thể tiết kiệm được tiền, “Tôi hy vọng có thể nhanh chóng xin được thẻ cư trú để có thể làm việc kiếm tiền hợp pháp, sau khi đã ổn định sẽ rước từng đứa con sang Đài Loan, hoặc là để các con đăng ký đến Đài Loan du học”.Nhưng do chiến tranh, cả gia đình phải dời nhà liên tục, thêm vào đó, việc xin cấp các giấy tờ chứng nhận hộ khẩu cho gia đình quân nhân, các chi phí di chuyển và vé máy bay đã khiến ông phải chi trả với số tiền hơn hàng trăm nghìn Đài tệ.
Nhận định bản thân là người Đài Loan, thà làm việc bất hợp pháp tại Đài Loan
“Nhiều người biết tôi được “Báo tuổi teen” phỏng vấn nên đã nhờ tôi nói hộ tiếng lòng: Mọi người rất muốn được làm việc hợp pháp ở Đài Loan”, có rất nhiều người giống như Đoàn Thành Lâm, có một số người đã kịp thời xin được thẻ cư trú nhân lúc Chính phủ mở cửa cho mọi người đăng ký, có một số người do chuẩn bị giấy tờ không đầy đủ, không thể chứng minh được bản thân là thế hệ thứ hai của quân nhân bị mắc kẹt ở Thái Lan - Miến Điện, hoặc đã quá thời hạn nộp đơn xin thẻ cư trú nên phải bất hợp pháp ở lại Đài Loan nhiều năm, trong những năm gần đây, cũng có những người lần lượt đến Đài Loan đây do các yếu tố như tuổi già, muốn đến Đài Loan đoàn tụ gia đình, hoặc do chiến tranh.
*Tại sao lại có quân đội Thái Lan – Miến Điện và hậu duệ của họ?
Lực lượng chủ lực ban đầu của quân đội Thái Lan - Miến Điện đến từ quân đội do Lí Di chỉ huy, ban đầu là quân chống Nhật chính quy của Quân đội Quốc gia và quân đội chính quyền các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây và Quý Châu, lúc đó là chủ tịch tỉnh Vân Nam, lãnh đạo cuộc nổi dậy và đầu hàng Đảng Cộng sản, vì vậy gia đình các sĩ quan chạy trốn buộc phải rời khỏi Vân Nam, Quảng Tây và nam Quý Châu, Lý Di được chỉ đạo chiến đấu một mình ở Bangkok và trang bị vũ khí.
Vào năm 1953, dưới áp lực của quốc tế, Lý Di phải trở về Đài Loan, nhưng quân đội được để lại phát triển lực lượng tại địa phương để chống lại Đảng Cộng sản Trung Quốc và quân đội Miến Điện. Trong những ngày đầu, một phần quân đội rút về Đài Loan, các thành viên trong gia đình quân nhân chấp nhận sự sắp xếp của chính phủ Trung Hoa Dân Quốc và được tái định cư tại thôn mới Trung Chính ở Long Cương, Đào Viên. Trong giai đoạn sau, những người Thái Lan - Miến Điện xa xứ đã trở về Đài Loan hầu hết định cư ở khu vực Trung Hòa và Vĩnh Hòa của Đài Bắc, và một số binh lính và dân thường được điều động đến Nông trường Thanh Cảnh, Nam Đầu để làm nông nghiệp và chăn nuôi gần trang trại.
Ông Đoàn Thanh Lâm cho biết rằng, không ít người sau khi hết thời hạn du lịch tại Đài Loan quyết định trốn ở lại Đài Loan, những người may mắn thì có thể trú ngụ nhà người thân, những người không may mắn thì phải đi khắp nơi làm việc bất hợp pháp, không dám để lộ thân phận của mình, chỉ dám trốn chui trốn nhủi.
Ông Dương Phát Chuẩn, 36 tuổi, cũng là thế hệ thứ hai của quân nhân Thái Lan - Miến Điện, ông đến Đài Loan vào tháng 10/2015, sau 8 năm cuối cùng cũng nhận được thẻ cư trú Đài Loan. Ở Miến Điện, ông bị Chính phủ coi là người tị nạn không có quốc tịch, để mưu sinh, từ Miến Điện ông lang thang đến Trung Quốc. Sau đó, ông liều lĩnh sử dụng chiếc chiếc thuyền cao su nhỏ dành cho trẻ em sử dụng để vượt biên, khi mệt mỏi, ông ngồi trên thuyền cao su nghỉ ngơi và bơi đến tận Kim Môn, lúc đó ông bị kết án và phải ngồi tù khoảng 2 tháng vì vi phạm “Luật xuất, nhập cảnh và nhập cư”. May mắn thay, ông ta đã được Tổ chức từ thiện bảo lãnh tại ngoại.
“Tôi thật may mắn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ từ các nhóm từ thiện khi còn ở Trung Quốc và Đài Loan”. Sau khi ông đến Đài Loan, ông được một nhóm từ thiện giới thiệu đi làm ruộng và ở lại Đài Loan mà không vi phạm pháp luật. Nhưng ông vẫn không thể nhìn thấy tương lai của mình và thường xuyên cảm thấy chán nản.
Sau đó, ông liên lạc với Vương Căn Thâm, chủ tịch Quỹ văn hóa Tam giác vàng thành phố Đào Viên, ông Vương Căn Thâm cũng đến từ Miến Điện và cũng là sinh viên khóa trên của ông tại Trường đào tạo Myitkyina ở Miến Điện, sau khi ông Dương Căn Thâm chủ động giúp đỡ, ông Dương Phát Chuẩn đã chủ động liên hệ với văn phòng của nhà lập pháp lúc đó là Thang Huệ Trinh, với sự giúp đỡ của rất nhiều người, cuối cùng ông đã nhận được thẻ cư trú do Đài Loan cấp vào tháng 7 năm 2023. “Mong muốn lớn nhất của tôi bây giờ là trở thành một doanh nhân và giúp đỡ những đồng bào gặp phải khó khăn giống như tôi.”
Quốc gia viết cho quân nhân 1 tờ “chi phiếu” nhưng đến tận bây giờ vẫn chưa được đổi thành tiền mặt
Ông Vương Căn Thâm là người Miến Điện gốc Hoa, ông theo quân đội Trung Hoa Dân Quốc đi đánh du kích ở Tam giác vàng (khu vực nằm giữa Lào, Thái Lan, Miến Điện), sau đó làm điệp viên tình báo và rút về Đài Loan vào năm 1979. Ông cho biết rằng, đến Đài Loan với tư cách là quân nhân, quyền và lợi ích không hề bị ảnh hưởng, nhưng có rất nhiều bạn học vào thời điểm đó không thể đến Đài Loan.
Ông Vương Căn Thâm đã hỗ trợ những quân nhân bị mắc kẹt ở Thái Lan - Miến Điện cùng hậu duệ của họ ở Đài Loan trong nhiều năm, ông nhớ lại lời thề mà ông đã thề vào thời điểm đó là “Bảo vệ Trung Hoa Dân Quốc, tuân thủ Nguyên tắc Tam dân, đổ máu và mồ hôi quyết không do dự”. Ông ấy nói rằng lời thề này giống như một tấm chi phiếu, và “mệnh giá cao nhất” có nghĩa là người ta có thể hy sinh cho đất nước. “60% bạn cùng lớp của tôi trong quân đội đã rút tiền mặt bằng mệnh giá cao nhất và hy sinh cho đất nước, nhưng chỉ có 3% đến Đài Loan”, phần còn lại ở Thái Lan - Miến Điện trở thành người tị nạn. Một số người gia nhập quân đội Thái Lan để sinh tồn, hoặc tìm cách nhập tịch vào Thái Lan - Miến Điện.
“Mọi người đều không hiểu về quân đội Thái Lan - Miến Điện và không nhất thiết phải đồng ý với điều đó”, ông Vương Căn Thâm cho biết rằng, vào thời điểm đó quốc gia đưa cho họ một tờ “chi phiếu” và cung cấp cho họ chế độ đãi ngộ tốt nhất, cung cấp tiền cho thân nhân nếu quân nhân tử trận, thậm chí còn đưa người thân của họ đến Đài Loan, “nhưng trong thời kỳ chiến tranh hỗn loạn, làm sao để tìm ra thân nhân của của các chiến sĩ để đưa cho họ tấm chi phiếu này?”
Sau khi tình hình ổn định, nhiều thế hệ đầu tiên của quân nhân bị mắc kẹt ở Thái Lan - Miến Điện đã dần qua đời, thế hệ thứ hai hoặc con cháu của họ vẫn đang tiếp nhận nền giáo dục truyền thống của Trung Hoa Dân Quốc tại địa phương và coi Đài Loan là như quê hương của họ, vì vậy họ có tình cảm gắn bó với Đài Loan, hầu hết đối với những người đến từ Đài Loan họ đều có cảm giác thân thiết. Năm 1982, một nhà lập pháp Đài Loan đến thăm miền bắc Thái Lan và tận mắt chứng kiến so với Đài Loan giàu có, khu vực Mae Salong nơi quân nhân đóng quân giống như một trại tị nạn.
Ông Vương Căn Thâm cho biết rằng, không ít người Hoa Kiều đến Đài Loan du học, nhưng do chích sách thay đổi nên sau khi tốt nghiệp vẫn không xin được giấy chứng minh nhân dân, do đó, vào thời điểm đấy có rất nhiều người trở thành người cư trú và làm việc bất hợp pháp, tuy con số không rõ ràng nhưng chắc phải có hàng nghìn người, bao gồm cả những người vượt biên hoặc đến Đài Loan bằng cách khác.
Đó không phải là nhập tịch, đó chỉ là việc quay trở lại đất nước của mình
Bà Thang Huệ Trinh, cựu nhà lập pháp của Đảng Dân Tiến, đồng thời là Giám đốc Sở Nội vụ thành phố Đào Viên cho biết rằng, nhiều quân nhân bị mắc kẹt ở Thái Lan - Miến Điện không được địa phương công nhận và đã sống một cuộc sống không có cội nguồn qua nhiều thế hệ, bị mắc kẹthọ đã đến Đài Loan hết người này đến người khác hoặc đang mong chờ được đến Đài Loan, họ coi mình là công dân của Trung Hoa Dân Quốc, “họ tin rằng chỉ cần làm việc chăm chỉ ở Đài Loan thì sẽ có cơm ăn.”
Bà Thang Huệ Trinh cho biết rằng, sau nhiều kiến nghị và phản đối của hậu duệ của quân nhân bị mắc kẹt ở Thái Lan - Miến Điện, năm 2009, Chính phủ đã mở đơn đăng ký cho họ ở Đài Loan từ ngày 21/5/1999 đến ngày 31/12/2008. Nếu bạn có bằng chứng về mình là người Hoa kiều, bạn có thể nộp đơn xin thẻ chứng minh nhân dân Đài Loan. Điều không may là, vẫn còn nhiều người chưa đến Đài Loan hoặc không thể nộp đơn thành công do các yếu tố như không thể lấy được tài liệu hỗ trợ hoặc không có tài liệu đầy đủ.
Xem xét các yếu tố nhân đạo và lịch sử, Bộ Nội vụ đã ban hành “Các biện pháp xin cấp giấy phép cư trú hoặc giấy phép định cư cho con cháu của các binh sĩ quốc gia Thái Lan - Miến Điện tại Đài Loan” vào tháng 6/2009, cho phép con cháu của họ ở Đài Loan khi còn là sinh viên được phép cư trú hoặc định cư hợp pháp tại Đài Loan với tư cách là công dân chưa đăng ký hộ khẩu.
Đối tượng áp dụng là sinh viên đến Đài Loan học tập hoặc đào tạo kỹ thuật được sự chấp thuận của Bộ Giáo dục hoặc Ủy ban Hoa kiều ở nước ngoài trong khoảng thời gian từ ngày 2/5/1999 đến ngày 31/12/2008. Sau khi sinh viên được Bộ Quốc phòng xác minh, họ có thể xin được thị thực do Bộ Quốc phòng cấp, miễn là người đăng ký nộp đơn cho Sở Di dân kèm theo giấy chứng nhận và các tài liệu cần thiết khác, đồng thời người nộp đơn xuất cảnh bằng hộ chiếu nước ngoài và nhận được bản sao giấy phép nhập cảnh và giấy phép cư trú Đài Loan tại đại sứ quán nước ngoài được chỉ định trước, là có thể nhận được giấy phép cư trú ban đầu từ Trạm dịch vụ xuất nhập cảnh nơi bạn sinh sống.
Bà Thang Huệ Trinh cho biết: “Một số hậu duệ của những quân đội Thái Lan - Miến Điện tự mô tả mình giống như những con chó hoang”, có một ranh giới mong manh giữa việc không có danh phận và giấy phép cư trú. Những người không có danh phận không thể làm việc và không có bảo hiểm lao động và y tế, thậm chí nếu làm việc bất hợp pháp, họ có thể bị bóc lột. Ví dụ, lao động nặng nhọc ở công trường xây dựng thường kiếm được hơn 1.800 Đài tệ một ngày, nhưng họ chỉ được 800 Đài tệ, và họ không dám tự ý đổi chủ vì sợ bị tố giác, khi bị bệnh, có tiền thì mua thuốc không cần kê toa, nhưng khi không có tiền thì phải chịu đựng. Vì vậy, nếu có được giấy phép cư trú trước, thì ít ra có thể đi làm hợp pháp, có bảo hiểm lao động và bảo hiểm y tế, không còn phải sống lẩn trốn nữa.
Có rất nhiều trường hợp không lấy được chứng minh nhân dân thành công, “ví dụ giữa anh chị em, anh trai mua hộ chiếu Thái Lan và nhập cảnh với tư cách du học sinh, còn em gái nhập cảnh với tư cách Hoa kiều. Kết quả là đơn đăng ký của anh trai không thành công", bà Thang Huệ Trinh cho biết rằng, gia đình có năm anh em và em út không nộp đơn trong thời hạn quy định nên không thể đăng ký nhập học. Một số đủ điều kiện nhưng không thể nộp đơn vì họ lỡ hạn nộp hồ sơ, có người là hai anh em nhưng giấy tờ yêu cầu lại khác nhau, cũng có nhiều hậu duệ của quân nhân bị mắc kẹt sau này mới sang Đài Loan tìm người thân, nhưng cũng có những người sống ở Đài Loan từ độ tuổi 20 đến 40. Họ không còn cách nào khác là phải ở lại bất hợp pháp vì không có hộ khẩu hoặc giấy khai sinh.
Bà Thang Huệ Trinh cho biết rằng: “Chúng tôi biết rằng vẫn còn nhiều hậu duệ của quân nhân Thái Lan - Miến Điện muốn đến Đài Loan hợp pháp, nhưng hiện tại chúng tôi chỉ có thể giúp đỡ những người đã đến Đài Loan”, hồ sơ yêu cầu cũng khác nhau, họ phải sắp xếp lại toàn bộ thông tin, tài liệu, sau đó làm đơn gửi đến Sở Di dân của Bộ Nội vụ, trong quá trình này phải cẩn thận để xác nhận tính chính xác của hồ sơ, bởi một khi chính phủ kiểm tra mà không khớp thì rất có thể họ sẽ không bao giờ thay đổi được vụ việc.
Bà Thang Huệ Trinh nói rằng, từ tháng 6/2023 đến nay, đã tiếp nhận khoảng 376 trường hợp xin cấp giấy phép cư trú. Đặc biệt, chiến tranh cục bộ ở Miến Điện rất nghiêm trọng, việc xin hộ khẩu và các giấy chứng nhận khác khó khăn hơn trước, hơn nữa, vụ việc rất phức tạp, bà cho rằng chính phủ nên xử lý theo cách đặc biệt: “Từ quan điểm nhân quyền, nhiều người ở Thái Lan - Miến Điện hoàn toàn không có quốc tịch và chỉ có thể ở lại Đài Loan bất hợp pháp, họ không muốn nhập tịch Đài Loan mà tin rằng họ chỉ đang quay trở lại đất nước của mình.”
Những người nhiệt tình tham gia các đảng vận động bầu cử nhưng không thể bỏ phiếu
Ông Vương Căn Thâm ước tính có hàng chục nghìn hậu duệ của quân nhân Thái Lan - Miến Điện không thể cư trú hợp pháp tại Đài Loan, có người là lao động bất hợp pháp phải làm việc cực khổ, trong khi có người may mắn hơn được người thân và gia đình bảo vệ.
Từ không có danh tính rồi có được giấy phép cư trú, đến có quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc, họ không biết khi nào con đường này mới hoàn thành. Ông Vương Căn Thâm thở dài nói: “Chúng ta thuộc nhóm nhóm người thiểu số, không có quyền bỏ phiếu thì làm sao mới có thể được coi trọng”, Vì vậy, khi có năng lực và quyền lợi, ông chỉ muốn giúp đỡ đồng bào nhiều hơn.
Em họ của ông Vương Căn Thâm là bà Vương Căn Châu, hơn 20 năm trước, mẹ cô và các anh chị em đã đến Đài Loan sinh sống, nhưng cô ở lại Miến Điện vì đã kết hôn và sinh con. Hơn hai năm trước, con gái của cô đến Đài Loan để nộp đơn vào đại học nhưng do những thay đổi trong gia đình trong quá khứ bệnh trầm cảm của cô bị tái phái, bà Vương Căn Châu quyết định nộp đơn sang Đài Loan để chăm sóc con gái nhưng sau khi chờ đợi trong một thời gian dài, bà vẫn không thể xin được giấy phép cư trú.
Trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024 ở Đài Loan, bà Vương Căn Châu đã than thở rằng bà vẫn chưa thể bỏ phiếu, nếu một ngày nào đó bà có thể bày tỏ suy nghĩ của mình bằng phiếu bầu thì bà sẽ bỏ phiếu cho những ứng cử viên sẵn sàng giúp đỡ những người như bà.
“Nếu một ngày nào đó tôi nhận được thẻ chứng minh nhân dân Đài Loan, tôi chắc chắn sẽ bỏ phiếu. Đây là sứ mệnh cơ bản của tôi để trở thành công dân Đài Loan”
Ông Dương Phát Chuẩn cho biết rằng, phải mất 8 năm mới có được giấy phép cư trú. Mặc dù ông không thể bỏ phiếu trong cuộc tổng tuyển cử Đài Loan năm nay nhưng ông đã tham gia chiến dịch bầu cử cùng với nhiều người dân làng quê từ Thái Lan và Myanmar, “ chúng tôi là những người có giấy phép cư trú hợp pháp, hy vọng có cơ hội bày tỏ nguyện vọng của mình với chính phủ, nói với chính phủ về hoàn cảnh khó khăn của nhiều dân làng.”
Đoàn Thành Lâm tuy chưa lấy được giấy phép cư trú nhưng vẫn luôn nung nấu hy vọng và bày tỏ rằng “Tôi cũng rất muốn bỏ phiếu”, ông luôn nhận định rằng Đài Loan chính là quê hương của mình, trong cuộc vận động tranh cử năm nay, ông cũng cùng với mọi người đến hiện trường để ủng hộ cho ứng cử viên.
“Mặc dù hiện tại vẫn không có quyền phát ngôn, muốn nói điều gì cũng không nói được, nếu trong tương lai có cơ hội đường đường chính chính được trở thành người Đài Loan, nhất định sẽ đi bỏ phiếu, đây là quyền lợi đáng có của nhân dân, nhất định sẽ làm việc này.”
Phương Thảo
