Rti Radio Taiwan International 
Rti Radio Taiwan International 
Năm 1948, Người Do Thái ở Palestine chính thức thành lập nhà nước Israel, khiến những người Ả Rập ở đây mất đi vùng đất họ vốn sinh sống bao đời chỉ vì việc di cư của người Do Thái. Chính vì thế mà hơn một thế kỷ qua, mối quan hệ giữa Israel và Palestine luôn trong tình trạng căng thẳng, các vụ đối đầu đẫm máu xảy ra không ngừng. Trong những năm 1990, Mỹ đã từng đứng ra dàn xếp để Israel và Palestine tiến hành hòa giải, nhưng không may là dưới sự phản đối quyết liệt của cả hai bên, tiến trình hòa giải đã chấm dứt trong thất bại.
Bộ phim tài liệu Promises do đạo diễn người Mỹ gốc Do Thái B.Z. Goldberg đã dành ba năm với phương pháp gần như là “thử nghiệm” để bảy thiếu niên sống ở hai đầu của Jerusalem, lớn lên trong thời kỳ mà hòa bình giữa Israel và Palestine gặp nhiều ảnh hưởng, vượt qua ranh giới trong cuộc sống, có cơ hội nhìn thấy và bước vào cuộc sống của nhau. Bộ phim tài liệu đã ghi lại cách các cậu bé “phá tan lớp băng giá” để rồi tới lúc trưởng thành lại quay trở về con đường cũ, thông qua góc nhìn của các cậu bé này nhằm thể hiện những mâu thuẫn, rắc rối trong lịch sử vô cùng phức tạp của Israel và Palestine.
Phim tài liệu “Thiên đường tươi đẹp” - Promises, 2001
Đạo diễn B.Z. Goldberg là người Mỹ gốc Do Thái, từ năm 1995 tới năm 1998 đã đi theo để quay lại cuộc sống thường nhật của bảy thiếu niên người Israel và Palestine, đồng thời thông qua việc phỏng vấn các cậu bé và cô bé này để làm nổi bật sự khác biệt quan điểm về lịch sử xung đột giữa Israel và Palestine. Bảy thiếu niên trong phim tài liệu sống ở Jerusalem, trại tị nạn Dheisheh Refugee, khu định cư Settlement Bờ Tây sông Jordan. Khoảng cách giữa các điểm này không quá 20 phút ô tô. Cuộc sống của các em thiếu niên, các hoạt động cũng những đoạn phỏng vấn hiện lên xuyên suốt bộ phim, giúp người xem có thể hiểu được những ảnh hưởng mà cuộc xung đột giữa Israel và Palestine gây ra cho người dân nơi đây.
Trong bộ phim tài liệu này, đạo diễn đã sắp xếp để hai cậu bé người Israel và một cậu bé người Palestine có thể gọi điện nói chuyện, gặp mặt, cùng chơi với nhau 1 ngày. Sự trong sáng, ngây thơ và cách nói chuyện thẳng thắn của các em dường như đã xóa bỏ phần nào những hiểu lầm, khiến người xem nhìn thấy một tia hy vọng của việc hòa giải. Nhưng chỉ vài năm sau, khi đạo diễn phỏng vấn lại một lần nữa, thì các em đều đã quay trở về thế giới của mình, sống cuộc sống riêng của mình, và tình bạn ngắn ngủi được xây dựng ngày xưa cũng tan biến…
Israel xây dựng nhà nước bằng vũ lực và sự trả thù của người Palestine
Ngày 14 tháng 5 năm 1948, dưới lời hiệu triệu của chủ nghĩa phục quốc Do Thái (Zionism), với sự nỗ lực không ngừng trong 10 năm, cuối cùng thì người Do Thái cũng xây dựng được nhà nước Do Thái trong khu vực của Palestine. Tuy vậy, đối với những Palestine gốc Ả Rập, vốn đã sinh sống ở đó nhiều thế hệ thì kế hoạch di cư này của người Do Thái đã khiến họ mất đi một lượng lớn đất đai. Không chỉ thế, trước đó, các lực lượng vũ trang của chủ nghĩa phục quốc Do Thái đã càn quét nhiều thị trấn và làng mạc của người Ả Rập để mở đường cho việc thành lập nhà nước Israel. Các nước Ả Rập mà đại diện là Ai Cập và Jordan ngay lập tức khai chiến ngay sau ngày nhà nước Israel thành lập, là cuộc xung đột đầu tiên giữa Israel và Palestine. Israel đã đánh thắng liên quân Ả Rập, từ đó tạo được chỗ đứng vững chắc giữa các nước Ả Rập, đồng thời cũng làm trầm trọng thêm vấn đề người tị nạn Palestine. Căn cứ theo thống kê của Liên hợp quốc, từ năm 1947 tới năm 1949, quãng thời gian sau khi lần xung đột đầu tiên kết thúc, có 750.000 người Palestine bị quân đội Israel trục xuất do chiến tranh và trở thành người tị nạn do chiến tranh. Việc thành lập nhà nước Israel trở thành “Thảm họa” (the Nakba) cho người Palestine.
Sau khi cuộc xung đột đầu tiên kết thúc, Israel kiểm soát 78% đất đai của Palestine. Sau đó, Israel còn tiếp tục chiếm đóng phía đông của Jerusalem, Gaza và Bờ Tây sông Jordan, và hiện kiểm soát toàn bộ lãnh thổ Palestine, cộng với bán đảo Sinai của Ai Cập và cao nguyên Golan của Syria. Mặc dù nghị quyết 242 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc sau cuộc xung đột có yêu cầu Israel rút khỏi các khu vực đã đánh chiếm, nhưng Israel vẫn tiếp tục thiết lập khu định cư trong khu vực chiếm đóng được.
Không gian sống của người Palestine bị thu hẹp không ngừng, cuối cùng, năm 1987 đã nổ ra cuộc khởi nghĩa Palestine đầu tiên (First Intifada). Trong cuộc nổi dậy kéo dài sáu năm mà người dân Palestine tự phát chống lại quân đội Israel, tổ chức kháng chiến Hồi giáo “Hamas” đã ra đời, đóng vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến vũ trang của người Palestine chống lại Israel trong hơn một thập kỷ tới - bao gồm cả cuộc khủng hoảng quân sự nghiêm trọng nhất trong 50 năm qua giữa Israel và Hamas vào đầu tháng 10 năm 2023.
Những từ được nhắc đến bên trên, ví dụ như: “Thảm họa” (the Nakba), người tị nạn Palestine, các khu định cư Settlement và cuộc nổi dậy đầu tiên của người Palestine không chỉ là những từ khóa trong lịch sử xung đột Israel-Palestine hiện đại mà còn là bối cảnh sinh hoạt thường nhật của bảy thiếu niên người Israel và Palestine trong bộ phim tài liệu “Thiên đường tươi đẹp” - Promises, là những vấn đề mà đạo diễn muốn bàn đến thông qua cuộc sống của bảy em nhỏ này.
Hành trình phá băng của các thiếu niên trong bối cảnh đàm phán hòa bình bị cản trở
Sau khi cho khán giả thấy xuất thân, cuộc sống vô cùng khác biệt của các cậu bé, cô bé, cùng với quan điểm trước cuộc xung đột giữa Israel và Palestine, đạo diễn đã can thiệp sâu hơn, chủ động kết nối 2 cậu bé là anh em người Do Thái ở Bờ Tây Jerusalem với cậu bé Palestine sống trong trại tị nạn, tạo cơ hội để các cậu bé có thể vượt qua vô vàn trở ngại, giao lưu trực tiếp với nhau.
Trong lời giới thiệu đầu phim, đạo diễn có nhắc đến, ông quay trở lại Jerusalem sau cuộc đàm phán hòa giải giữa Israel và Palestine, bắt đầu quãng thời gian 3 năm ghi hình cuộc sống của bảy thiếu niên. Cuộc đàm phán hòa giải mà đạo diễn nhắc tới chính là cuộc đàm phán Madrid Conference năm 1991 do Mỹ đứng ra kêu gọi, và sau đó, Hiệp định hòa bình Oslo đã được ký kết dưới sự chứng kiến của nguyên Tổng thống Mỹ Bill Clinton, triển khai tiến trình hòa bình Oslo. Tiến trình hòa bình do lãnh đạo của Israel và Palestine đích thân đàm phán, tháng 9 năm 1993 ký kết “Tuyên bố nguyên tắc” (Hiệp định Oslo 1). Hình ảnh cú bắt tay lịch sử giữa cố Thủ tướng Yitzhak Rabin của Israel và nhà lãnh đạo Palestine Yasser Arafat trên bãi cỏ của Nhà Trắng đã trở thành biểu tượng của tiến trình hòa bình. Hai bên đều hướng tới quyền tự trị của người Palestine và giải pháp hai nhà nước. Nhưng sau đó, những biến cố chính trị nội bộ của Israel, cố Thủ tướng Yitzhak Rabin bị mưu sát năm 1996, cũng sự phản đối từ các lực lượng cực đoan của cả hai bên đã khiến tiến trình hòa bình buộc phải dừng lại.
Và trong thời gian tiến trình hòa bình nói trên gặp trở ngại, bảy thiếu niên đã trải qua tuổi thơ của mình. Trong bảy cậu bé, cô bé này, có hai anh em Yarko Solan và Daniel Solan, ngoài ra còn có Shlomo và Moishe Bar, tổng cộng bốn người là người Israel gốc Do Thái, còn Mahmoud, Faraj và cô bé Sanabel là người Palestine. Nơi các cậu bé, cô bé sống chỉ cách nhau chưa đầy 20 phút lái xe, nhưng cũng chính trong khu vực phức tạp, đa nguyên nhỏ bé này, chúng đã chứng kiến hàng loạt những thay đổi to lớn của lịch sử được nhắc tới trong bài viết, đồng thời phải mang theo bên mình những gánh nặng mà lịch sử đem lại.
Lấy người Do Thái làm ví dụ, có rất nhiều khác biệt trong việc công nhận địa vị, tín ngưỡng cũng như thái độ với người Palestine. Hai anh em Yarko và Daniel là những người Israel gốc Do Thái sống ở Jerusalem. Hai cậu bé đam mê thể thao, tham gia đội bóng chuyền của trường, cùng đội tham gia các trận thi đấu bóng chuyền, thuộc nhóm “người Do Thái theo chủ nghĩa Thế tục”. “Người Do Thái theo chủ nghĩa Thế tục” chỉ những người Do Thái công nhận địa vị và văn hóa Do Thái, nhưng không cuồng si tín ngưỡng Do Thái, cho nên sẽ có thái độ khách quan, bình tĩnh hơn với những xung đột giữa Israel và Palestine.
Còn Shlomo, cậu bé người Mỹ gốc Do Thái sống ở khu người Do Thái tại thành cổ Jerusalem (Jewish Quarter), tuy gia đình cậu tuân thủ nghiêm ngặt những nghi thức tín ngưỡng, cách ăn mặc Do Thái truyền thống, nhưng lại giữ thái độ trung lập với những vấn đề giữa Israel và Palestine. Với cậu bé Moishe, người sống ở khu Beit El Bờ Tây sông Jordan, xuất thân từ một gia đình Do Thái sùng đạo nên có quan điểm truyền thống về xung đột giữa Israel và Palestine.
Do yêu cầu của hai anh em Yarko và Daniel, đạo diễn đã sắp xếp để hai cậu bé dành một ngày tại trại tị nạn Dheisheh ở Bethlehem để giao lưu với cậu bé người Palestine đang sống ở đó.
Faraj, cậu bé đang sống trong trại tị nạn Dheisheh là người đầu tiên liên lạc với hai anh em nhà Solan qua điện thoại. Qua những thước phim ghi lại cảnh cậu và bà mình đi về quê, có thể thấy gia đình cậu là nạn nhân trong “Thảm họa” (the Nakba) năm 1948. Tuy còn bé nhưng cậu đã chứng kiến cuộc nổi dậy đầu tiên của người Palestine, đồng thời mất đi người bạn thân của mình trong cuộc va chạm giữa quân đội Israel và thường dân Palestine, bởi vậy mà cậu bé Faraj có thái độ thù địch với người Israel. Nhưng sau khi khắc phục những trở ngại để gặp mặt anh em nhà Solan, qua tiếp xúc, Faraj đã gác lại sự thù địch và hiểu lầm, tạo dựng tình bạn đặc biệt với hai cậu bé người Israel. Có thể nói, vai trò vận động viên chạy nước rút, và là một người yêu thể thao của cậu bé Faraj cũng là yếu tố có tác dụng nhất định trong việc “phá băng”, gạt bỏ những rào cản trong tình bạn với anh em nhà Solan.
Sanabel, một cô bé trong số bảy thiếu niên của bộ phim tài liệu cũng đang sống trong trại tị nạn, vốn sống với gia đình ở ngôi làng Ả Rập Zakaria tại Palestine, nhưng do bị quân đội Israel đuổi đi nên đành phải vào sống ở trại tị nạn Dheisheh. Bố của cô là một phóng viên, đồng thời cũng là một nhà lãnh đạo địa phương của tổ chức Mặt trận Nhân dân Giải phóng Palestine (Popular Front for the Liberation for the Palestine，PFLP, trực thuộc Tổ chức Giải phóng Palestine PLO), đã bị bắt giam. Bộ phim tài liệu đã ghi lại cảnh gia đình cô bé tới nhà tù thăm người bố đang bị giam giữ, đồng thời được thông báo, do bố cô bị liệt vào những nhân vật nguy hiểm nên bị kéo dài thời gian giam giữ.
Bảy đứa trẻ, ba lập trường, tuổi thơ bị ảnh hưởng bởi những kí ức lịch sử của thế hệ trước
Trong bảy đứa trẻ của bộ phim tài liệu, Moishe Bar và Mahmoud là hai đại diện rõ ràng nhất cho sự đối lập và xung đột giữa Israel và Palestine. Hai cậu bé chưa từng tiếp xúc với nhau, nhưng lại thù hằn nhau do đứng trên hai lập trường đối nghịch về ký ức lịch sử của cuộc xung đột giữa Israel và Palestine. Cậu bé Mahmoud đang sống ở khu Muslim Quarter của Jerusalem có bố là chủ của một quán cà phê tại khu đó, đã có thể trích dẫn những câu thơ trong Kinh Qur'an làm bằng chứng chứng minh rằng Jerusalem là đất của người Ả Rập từ thời cổ đại, và tin rằng người Do Thái nên trả lại Jerusalem cho người Ả Rập. Bên cạnh đó, cậu bé cũng tin rằng, cư dân của các khu định cư Settlement tổ chức kỷ niệm ngày giải phóng ở khu Hồi giáo của Jerusalem là một hành động khiêu khích và ủng hộ các tổ chức như Hamas và Hezbollah của Lebanon sử dụng vũ lực để đối đầu với Israel.
Còn Moishe Bar, cậu bé xuất thân từ gia đình Do Thái thành tín, thường chuẩn bị ngày Sabbath cùng em gái mình. Trong phim tài liệu, đạo diễn có nhắc tới, việc thành lập khu định cư Settlement mà gia đình của Moishe Bar đang sinh sống có thể bắt nguồn từ việc quân đội Israel chiếm đóng Jerusalem, Bờ Tây và các vùng lãnh thổ khác sau cuộc chiến tranh Israel-Ả Rập năm 1967. Liên quan đến xung đột Israel-Palestine, Moishe Bar có thái độ thù địch mạnh mẽ với người Ả Rập, tuyên bố muốn người Ả Rập biến mất trước mắt mình, đồng thời chủ trương xây dựng lại ngôi đền Do Thái đã bị phá hủy hàng nghìn năm trước và từ chối liên lạc hay tương tác với bất kỳ người Ả Rập nào. Quan điểm trái ngược của cậu với Mahmoud cũng làm sáng tỏ phần nào về nguyên nhân tại sao khó đạt được hòa bình thực sự giữa Israel và Palestine.
Trong khi đó, cậu bé Shlomo người Mỹ gốc Do Thái lại như một “người ngoài cuộc”. Cậu bé đọc kinh từ nhỏ với người cha làm giáo sĩ, đến lễ đường Do Thái giáo (synagogue) làm lễ, tham gia các nghi lễ tôn giáo, các hoạt động chào mừng ngày lễ, nhưng ngoài những điều đó ra, thì từng lời nói của cậu đều biểu thị lập trường “trung lập” với cuộc xung đột Israel-Palestine.
Điểm nổi bật nhất trong bộ phim tài liệu này là đề cập đến vấn đề xung đột Israel-Palestine dưới góc nhìn của thanh thiếu niên. Đáng lẽ những cậu bé, cô bé này phải lớn lên vô tư, được che chở, nhưng tiếc thay, dấu vết lịch sử để lại những vết hằn rõ rệt trong cuộc sống của chúng. Trong môi trường như vậy, chúng bị buộc chịu ảnh hưởng và kế thừa những ký ức lịch sử từ thế hệ trước, thế hệ trước nữa, bị dẫn dắt, thậm chí bị buộc phải căm ghét và chiến đấu chống lại kẻ thù. Nếu đặt những gánh nặng lịch sử nặng nề này sang một bên, chúng chẳng phải chỉ là những đứa trẻ ngây thơ, hồn nhiên hay sao? Từ cô bé Sanabel thích nhảy múa, tới Faraj chạy nước rút trong đại hội thể thao, đến anh em nhà Solan thích chơi bóng chuyền và hay cả cậu bé Moishe Bar thích chơi game trên máy tính, chúng ta thấy những tâm hồn thơ ngây giữa cuộc sống bị xung đột bủa vây.
Thậm chí ngay cả lúc anh em nhà Solan bước vào trại tị nạn, tiếp xúc với Faraj hay Sanabel, cùng chơi với nhau đến quên hết mọi chuyện, chúng ta dường như rất khó để có thể nhận ra sự thù hằn trong lời nói của từng thiếu niên. Chơi đùa đã tạm thời xóa bỏ những hiểu lầm và sự thù địch, tạo ra cơ hội hiếm có để có thể tiếp xúc và hiểu lẫn nhau. Theo chân lăng kính của đạo diễn, nhìn những trẻ Israel và Palestine cùng ngồi trong một căn phòng, chia sẻ những trải nghiệm khó khăn của mình, cùng trao đổi góc nhìn cũng như dự định về tương lai, chúng ta dường như nhìn thấy một tia sáng của hy vọng.
Sau đó thì sao? Sau đó, tụi trẻ “thường thành rồi”...
Tuy nhiên, cũng giống như các cuộc vận động, kháng chiến, cách mạnh, điều quan trọng nhất vẫn là “sau đó thì sao?”.
Những phút cuối của bộ phim tài liệu đã dập tắt tia nắng le lói của hy vọng. Nhiều năm sau đó, đạo diễn quay trở lại phỏng vấn các nhân vật trong phim, bọn trẻ đều đã trưởng thành, có nhiều thay đổi về ngoại hình lẫn giọng nói, và không hẹn mà gặp, tất cả đều có thái độ bi quan và lạnh lùng về tương lai của xung đột Israel-Palestine. Cũng giống như khi ở trại tị nạn, sau một ngày vui chơi vui vẻ, Faraj đã cảm than: “Nỗ lực thế nữa cũng chẳng làm được gì”. Đứng trước ân oán lịch sử, trước địa chính trị, trước những xung đột văn hóa, tín ngưỡng, thì tình bạn được thiết lập giữa trẻ em người Do Thái và Ả Rập nói cho cùng cũng chỉ là một mối quan hệ ngắn ngủi mà thôi. Sau gợn sóng nhỏ này, mọi người sẽ vẫn quay trở về thế giới của mình, sống một cuộc sống biệt lập với nhau - tất cả những điều này có thể diễn ra chỉ trong khoảng thời gian ngắn như khi đi qua trạm kiểm soát ở biên giới.
Hình ảnh cuối cùng trong bộ phim là cảnh bánh xe bị đốt cháy, lăn trên đường phố và những em bé sơ sinh trong bệnh viện. Điều này dường như ám chỉ rằng trong cuộc xung đột từ lâu đã trở thành chuyện thường ngày này, người Do Thái và người Ả Rập sinh ra, lớn lên và chết đi, từ thế hệ này sang thế hệ khác, giống như những con sóng cứ nối tiếp mãi không dừng …
Thu Hà
