Rti Radio Taiwan International 
Rti Radio Taiwan International 
Vương Lập Khánh, chàng trai năm nay (2022) vừa tròn 33 tuổi, được sinh ra và lớn lên ở Đài Loan đã đến Osaka, Nhật Bản lập nghiệp năm 2015. Tới năm 2017, đã thành công mở một cửa hàng trà sữa với thương hiệu của riêng mình, và chỉ một năm sau, mở tiếp cửa hàng trà sữa thứ hai ở khu vực náo nhiệt nhất thuộc trung tâm mua sắm Shinsaibashi của Osaka. Khi Nhật Bản tiến vào thời kỳ đỉnh điểm của “cơn sốt trà sữa lần thứ 3”, việc kinh doanh trà sữa đã mang lại doanh thu hơn 200 triệu Yên Nhật mỗi năm (khoảng 45 triệu Đài tệ), đồng thời, cửa hàng trà sữa thứ 3 cũng được mở ở khu mua sắm Umeda, Osaka. Để đề phòng đến một ngày cơn sốt trà sữa lụi tàn, Vương Lập Khánh đã mở thêm 1 quán cà phê, và 1 quán đồ ăn sáng của Đài Loan
Mùa hè năm 2019, cơn sốt trà sữa dần nguội đi, nhưng không ai có thể ngờ rằng, dịch bệnh Covid-19 lại đến vào cuối năm đó, rồi càn quét ra cả thế giới. Khi khách du lịch không đến Nhật Bản, rồi chính người Nhật cũng không đi ra ngoài nữa, chẳng mấy chốc, doanh thu của các quán trà sữa gần như đều chững lại, phải đóng cửa từng quán một. Sau hai năm rưỡi bị vùi dập bởi dịch bệnh, đến nay, Vương Lập Khánh chỉ còn lại duy nhất 1 cửa hàng trà sữa ban đầu vẫn đang hoạt động cầm chừng.
Câu chuyện này không phải là duy nhất. Rốt cục thì chuyện gì đã xảy ra ở Nhật Bản trong thời kỳ dịch bệnh? Tương lai của các cửa hàng ăn uống sẽ đi đâu về đâu? Bài phỏng vấn này được kể lại dưới góc nhìn của người trong cuộc, là trải nghiệm và quan sát trực tiếp của một chàng trai Đài Loan khởi nghiệp ở Nhật Bản.
Lần đầu tiên tôi đi du lịch Nhật Bản là vào năm 2014, tới khu Shinsaibashi và Namba - khu vực náo nhiệt nhất của Osaka. Các trung tâm mua sắm ở đây, chỗ nào cũng bán rất nhiều đồ ăn đặc trưng của Nhật Bản, như là mỳ ramen, xiên nướng, còn có món xiên chiên và takoyaki đặc biệt của Osaka. Nhưng sau khi ăn xong, tôi muốn mua đồ uống, nhưng lại không tìm được cửa hàng chuyên bán đồ uống nào, chỉ có hai lựa chọn là mua đồ uống trong cửa hàng tiện lợi hoặc là mua ở máy bán nước, không chỉ thế, đồ uống được bày bán trên giá cũng cố định, không có nhiều lựa chọn.
Lúc đó, tôi đã nghĩ rằng, nếu mở một cửa hàng chưa ai từng mở ở khu vực náo nhiệt như thế này, thì cho dù chỉ có 3 hay 5% người đến mua thì vẫn mang lại cơ hội kiếm tiền cho bản thân. Thế là tới năm 2017, tôi đã mở một cửa hàng trà sữa trân châu ở Osaka, và cũng đã chứng kiến các cửa hàng trà sữa khác thi nhau xuất hiện. Tới năm 2019, Nhật Bản đã đạt tới đỉnh điểm của “Cơn sốt trà sữa lần thứ 3”.
Hiện tượng hỗn loạn trà sữa xuất hiện, chụp ảnh check in xong là vất vào thùng rác luôn
Tới mùa hè năm 2019, cơn sốt trà sữa ở Osaka dần “hạ nhiệt”, và dần đánh mất cảm tình của mọi người, mà nguyện nhân là, với rất nhiều người, uống trà sữa dần trở thành một “nghi thức”, có vẻ như, chỉ cần đi lượn trung tâm thương mại với bạn bè là phải xếp hàng mua trà sữa, chụp ảnh check in. Những người trẻ rất thích thú với nghi thức này, việc có uống hết sau khi nhận được đồ uống hay không không quan trọng, cho nên chương trình thời sự đã đưa tin về “Hiện tượng hỗn loạn trà sữa”, nói về việc người dân mua đồ uống, chụp ảnh up Instagram rồi vất cả cốc đi, nhét đầy cả thùng rác bên cạnh máy bán nước.
Tình hình kinh doanh của chúng tôi bắt đầu xuống dốc từ khi tăng thuế tiêu dùng vào tháng 10 năm 2019. Lúc đó, Chính phủ đã tăng thuế tiêu dùng từ 8% tới 10%, đối với những người kinh doanh, ngoài một phần được dùng để giảm bớt gánh nặng thuế, duy trì nguyên liệu thực phẩm ở mức 8%, thì các chi phí như: thuê nhà, thiết bị, các nguyên liệu khác đều tăng giá, gây áp lực lớn cho việc kinh doanh. Một số cửa hàng bắt đầu tăng giá sản phẩm, nhưng doanh thu vẫn giảm, còn lượng người trên đường phố cũng dần ít đi.
Năm 2020, năm bắt đầu thời kỳ dịch bệnh, các du khách người nước ngoài giảm đi, việc buôn bán cũng tụt dốc không phanh, hơn một nửa các cửa hàng trà sữa từ Tokyo tới Osaka phải đóng cửa. Tới tháng 4 cùng năm, chính phủ Nhật Bản đưa ra thông báo khẩn cấp đầu tiên, đề nghị các cửa hàng ăn uống phải thu ngắn thời gian mở cửa mỗi ngày. Tuy không quy định rõ mức phạt, nhưng chính quyền không ngừng kêu gọi “Đừng vội, ra ngoài là tự sát”, ý chỉ yêu cầu mọi người phải tự giác, không có việc cần kíp thì đừng đi ra ngoài.
Ông chủ người Đài Loan quan sát tình hình đường phố
Cơn sốt trà sữa hạ nhiệt, đồ uống có trân châu phổ biến hơn ở Nhật Bản
Các đồ uống pha chế của Đài Loan có xuất phát là “trà”, dù là trà sữa trân châu thì mọi người cũng vẫn có yêu cầu nhất định với loại lá trà cũng như nơi trồng. Nhưng người Nhật lại lấy trân châu làm điểm xuất phát, biến trà sữa trân châu thành một loại “bánh ngọt”. Vì thế mà họ thường cho trân châu vào trong các loại đồ uống quen thuộc và tạo ra “trà matcha sữa trân châu”, “trà Nhật Bản với sữa và trân châu”, “sữa tươi dâu tây trân châu”, “cà phê sữa trân châu” v.v… Cũng vì người Nhật cho rằng nước giải khát chính là một loại bánh ngọt, cho nên khi chúng tôi mở cửa hàng, có rất nhiều khách hàng cho rằng độ ngọt theo quy định của cửa hàng không đủ ngọt, muốn ngọt gấp 2, 3 lần nữa.
Ngoài ra, tuy từ mùa hè năm 2019, cơn sốt trà sữa lần thứ 3 dần hạ nhiệt, tới năm 2020 bước vào thời kỳ dịch bệnh, các cửa hàng trà sữa từ Tokyo đến Osaka đóng cửa hoặc chuyển hình thức kinh doanh hàng loạt, như là chuyển sang bán các loại canh, cháo, hoặc bán các đồ ăn khác của Đài Loan, nhưng trân châu tại Nhật Bản không vì thế mà tuyệt chủng theo, ngược lại, có thể thấy đồ uống có thêm trân châu ngày càng phổ biến hơn. Đến nay, có thể uống rất nhiều đồ uống có trân châu ở nhiều quán cà phê. Trân châu đã trở thành một mắt xích trong xã hội Nhật Bản, đây cũng là một ảnh hưởng chưa từng có do cơn sốt trà sữa lần thứ 3 đem lại.
Bán đồ take away trong thời kỳ dịch bệnh, tiền vốn nhiều, tăng giá thì lại không có khách
Trong thời kỳ dịch bệnh, chính phủ vừa nói không bắt buộc phải đóng cửa hàng, vừa tạo áp lực từ dư luận xã hội. Dưới tình cảnh này, người kinh doanh vừa không thể “khuyến mại” lại không được cổ vũ khách tới cửa hàng, buôn bán thế thì chẳng thà đóng cửa còn hơn.
Tháng 1 năm 2021, thông báo khẩn cấp lần thứ 2 cũng giống lần trước, chính phủ yêu cầu các cửa hàng đóng cửa trước 8h tối. Tuy nếu làm theo sẽ được nhận tiền trợ cấp, nhưng thực tế, từ lúc đăng ký tới lúc nhận được tiền phải mất nửa năm trời khiến cho nhiều cửa hàng chưa kịp nhận được trợ cấp thì đã sập tiệm, hoặc tiền trợ cấp nhận được không đủ dùng.
Những cửa hàng khác nhau sẽ có điều kiện khác nhau, chưa chắc đã phù hợp với quy định mới về thời gian mở cửa trong thời kỳ dịch bệnh, ví dụ như các quán nhậu thường mở từ 5h chiều tới sáng hôm sau, nếu phải đóng cửa từ 8h tối, khách đến mới ngồi một tí đã phải đi về, giờ mở cửa thế này thì chẳng ai muốn đến cả, cho nên, tuy vẫn cho phép mở cửa hàng, nhưng trên thực tế, các cửa hàng không thể nào mở cửa buôn bán được.
Để cứu nguy cho việc kinh doanh, chúng tôi đã thử bán đồ mang đi, nhưng gần như không nhận được đơn hàng nào. Đối với cửa hàng, do các app bán đồ mang đi đều thu % cho nên giá cả phải cao hơn bình thường thì mới có thể duy trì lợi nhuận, nhưng đối với người tiêu dùng, một cốc trà sữa 500 yên Nhật (tức 110 Đài tệ) biến thành 750 yên Nhật (tức 165 Đài tệ), thêm vào đó là phí ship và tiền % cho app thì sẽ phải trả tới 1000 yên Nhật (tức 220 Đài tệ), chỗ tiền này vốn dĩ có thể mua 2 cốc, vậy thì ai chịu bỏ tiền ra mua đây? Không chỉ thế, mua mang về còn không đem lại “trải nghiệm về nghi thức” - đều mà khách hàng thích nhất.
Áp lực kinh doanh lớn, nhưng nếu đóng cửa thì không có tiền trả lãi vay ngân hàng
Quán trà sữa ở Osaka do Vương Lập Khánh mở trong thời gian lập nghiệp tại Nhật, nay đã đóng cửa
Tuy chính phủ Nhật Bản đã đưa ra nhiều phương án trợ giúp, nhưng trước tháng 4 năm ngoái (2021), đều không tính đến quy mô cũng như doanh thu của các cửa hàng ăn uống, phương thức trợ cấp cũng là cào bằng. Cách làm này chỉ có ích với những cửa hàng nhỏ, còn với cửa hàng quy mô vừa thì lại chẳng có tác dụng gì
Lấy ví dụ, tháng 5 năm 2020 có khoản trợ cấp 2 triệu yên Nhật cho các doanh nghiệp trong thời kỳ dịch bệnh, phát cho từng công ty hoặc cá nhân tham gia kinh doanh, mỗi công ty được lĩnh nhiều nhất là 2 triệu yên Nhật, (khoảng 440.000 Đài tệ). Lúc đó, công ty của tôi có 3 cửa hàng, riêng tiền thuê mặt bằng của ba cửa hàng này đã hơn 2 triệu yên rồi, ngoài ra còn phải trả tiền thuê văn phòng, nhà kho, vậy mà tiền trợ cấp nhận được lại chẳng khác gì các công ty không có áp lực thuê nhà.
Trong thời gian đầu của dịch bệnh, chính phủ yêu cầu ngân hàng nới lỏng việc cho vay, giúp các công ty vay không cần thế chấp, cũng như không phải trả lãi - nghe thì rất thiết thực đấy, nhưng truyền thông Nhật thường ví von khoản tiền này giống như “đổ nước vào tảng đá đang bị hun nóng đỏ”, vèo cái là không còn cái gì, bởi có nhiều cửa hàng không thể tiếp tục kinh doanh từ lâu rồi, đi vay không phải để duy trì việc kinh doanh, mà để trả nợ sau khi sập tiệm.
Hợp đồng thuê mặt bằng của các cửa hàng ở Nhật đều không cho phép đơn phương chấm dứt, nếu thuê ở khu trung tâm, trong hợp đồng còn quy định rõ thời gian “thông báo trước về việc sẽ chấm dứt hợp đồng” là 6 tháng. Rất nhiều người kinh doanh, bao gồm cả tôi, đành phải đi vay ngân hàng để trả món tiền khổng lồ này. Nhưng đóng cửa có nghĩa là mất đi công cụ làm ra tiền, vậy thì tương lai sẽ phải kiếm tiền trả nợ bằng cách nào đây?
Luật pháp của Nhật cũng quy định, nếu do chủ thuê khiến công việc tạm dừng, thì chủ thuê phải trả 60% tiền trợ cấp thất nghiệp cho nhân viên trong thời gian tạm dừng. Tuy việc dừng kinh doanh do dịch bệnh không phải lỗi của chủ thuê, nhưng chính phủ vẫn cho rằng cần phải trả khoản tiền này, đồng thời, tháng 6 năm 2020, công bố tiền trợ cấp tuyển dụng, tiền trợ cấp cho nhân viên phải nghỉ việc do dịch bệnh sẽ do chính phủ chi trả. Nhưng thời gian đầu thực hiện, mọi thứ rất rối rắm, không ai biết cần làm gì, phải chuẩn bị những giấy tờ thế nào mới đăng ký được khoản trợ cấp này, mãi sau này mới thiết lập hệ thống đăng ký online.
Cho dù thế nào chăng nữa, tuy có trợ cấp của chính phủ, công ty vẫn phải tự chi trả một nửa niên kim và tiền bảo hiểm xã hội cho nhân viên, nhưng không có tí thu nhập nào thì biết lấy gì để chi trả đây? Đây chính là lý do tại sao lúc đó có nhiều công ty thà sa thải nhân viên chứ không chịu đăng ký nhận khoản trợ cấp này.
Người Nhật sống chung với dịch bệnh: bây giờ, mọi người thường chọn “giải trí không tốn tiền”
Sau hơn 2 năm dịch bệnh, tình hình lạm phát và sự mất giá của đồng yên Nhật càng ngày càng nghiêm trọng, ngoài đợt tăng giá thực phẩm và đồ sinh hoạt hằng ngày hồi tháng 4 năm nay thì tôi không có cảm nhận gì nhiều về chuyện này, chắc là các công ty xuất nhập khẩu mới chịu ảnh hưởng nhiều. Nếu bắt buộc phải phát biểu, thì tôi chỉ có thể nói, nền kinh tế đã bước vào cái vòng luẩn quẩn, có nhiều nơi, các cửa hàng phải đóng cửa nhưng không có ai tiếp quản, cửa sắt kéo xuống xong là thành nhà bỏ hoang, rồi có những cửa hàng dược mỹ phẩm sống nhờ vào khách du lịch nay cũng đã biến mất từ lâu rồi. Tuy nhà ga và trung tâm thương mại vẫn có lượng người ra vào lớn, nhưng nếu so với thời kỳ trước dịch, thì mọi người hầu như đều lựa chọn phương án “giải trí không tốn tiền”, chỉ đi lượn lờ, xem cho biết mà thôi.
Chính phủ Nhật Bản cấp một lượng lớn các loại trợ cấp trong hơn hai năm trời, nợ quốc gia đã đạt kỷ lục mới, đến nay, đành phải chấp nhận chính sách “sống cùng dịch bệnh”. Tháng 6 năm nay, bắt đầu mở cửa có giới hạn cho các đoàn du khách nước ngoài , nhưng đến tháng 7, do số ca nhiễm bệnh tăng cao, lại tuyên bố tạm dừng các chính sách trợ cấp có liên quan tới du lịch. Người dân trong nước Nhật thường hỏi nhau: khi chính phủ dừng cung cấp các gói hỗ trợ thì các doanh nghiệp cũng phải bắt đầu trả lãi ngân hàng, có khi nào lúc đó sẽ xuất hiện việc vỡ nợ hàng loạt không? Có khi nào tỉ lệ thất nghiệp sẽ tăng vọt không?
Trên thực tế, chính phủ Nhật Bản cũng rất quan ngại tình hình này có thể xảy ra, bởi vậy mà thường xuyên yêu cầu các ngân hàng đưa ra các biện áp ứng phó mềm dẻo, lùi thời gian trả nợ của các doanh nghiệp. Ngoài ra, với tiền trợ cấp tuyển dụng được nhắc đến ở trên, chính phủ vốn dự định dừng phát, nhưng sau đó quyết định kéo dài thời hạn, ít nhất sẽ phát cho tới tháng 9.
Dù thế nào đi chăng nữa, tôi cho rằng do chịu ảnh hưởng của dịch bệnh, ngành dịch vụ ăn uống cũng như thói quen tiêu dùng của người dân sẽ không còn giống như trước kia nữa. Rất nhiều người kinh doanh ăn uống đã đăng ký nhận tiền trợ cấp chuyển đổi kinh doanh, nếu thông qua xét duyệt thì sẽ được nhận trợ cấp, như vậy, có thể dùng khoản tiền này để mua thêm thiết bị, nghiên cứu sản phẩm, hoặc chuyển đổi loại hình kinh doanh.
Tôi cũng đã viết một bản kế hoạch, dự định sẽ đăng ký đợt tới, bên cạnh đó, tôi cho rằng ngành sản xuất có khả năng tồn tại sau thời kỳ dịch bệnh, cho nên dự định chuyển đổi sang ngành này, đưa các món ăn chỉ riêng Đài Loan có vào thị trường Nhật Bản. Cho dù xã hội Nhật bản hiện nay đang sống trong bầu không khí “lạc đường” nhưng tôi vẫn hy vọng có thể phát huy lợi thế của người Đài Loan ở Nhật Bản, tìm được cho mình một đại dương xanh mới.
