Trong hai ngày 10 và 11/9, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã có chuyến thăm mang tính lịch sử tại Việt Nam, và cùng Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tuyên bố nâng cấp quan hệ Việt - Mỹ lên “Đối tác chiến lược toàn diện”. Có chuyên gia phân tích nhận định, bước đi này là nhằm chĩa mũi dũi về hướng Trung Quốc, và Bắc Kinh sẽ phản ứng như thế nào khi đối thủ của mình nâng cấp quan hệ với đối tác kinh tế lâu năm của mình, cũng là điều mà nhiều người đều đang quan tâm.
Quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ có nhiều tiến triển tích cực kể từ sau khi bình thường hoá quan hệ vào năm 1995, và cùng với tuyên bố nâng cấp lên “Đối tác chiến lược toàn diện” (Comprehensive Strategic Partnership), quan hệ giữa hai nước càng trở nên chặt chẽ hơn bao giờ hết.
Tổng thống Joe Biden bày tỏ, nâng tầm quan hệ giữa hai bên mở ra một thời đại hợp tác rộng mở hơn. Báo Nhân dân của Việt Nam đưa tin về bước tiến mới này với tiêu đề “Đưa quan hệ Việt Nam-Hoa Kỳ sang giai đoạn mới, vì hòa bình và phát triển”.
Tờ Guardian viết, sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, Hà Nội đã trải qua khoảng 20 năm bị cô lập, đến năm 1994 thì Hoa Kỳ mới dỡ bỏ lệnh cấm vận đối với Việt Nam, nhờ đó mở ra quan hệ kinh tế giữa hai bên, và sau đó đến năm 2013 thì hai nước xây dựng mối quan hệ “Đối tác toàn diện”
Cùng với tình hình quan hệ Mỹ - Trung bắt đầu căng thẳng, và Việt Nam bắt đầu xuất khẩu lượng lớn hàng hóa đến thị trường Mỹ, quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ cũng ngày một trở nên sâu đậm hơn. Mặc dù hai bên vẫn chưa quên được những ký ức về chiến tranh, nhất là tại Việt Nam, hằng năm vẫn xuất hiện trường hợp thương vong do bom mìn sót lại, nhưng lợi ích chung về kinh tế và địa chính trị đã kéo hai nước xích lại gần nhau hơn.
Đài truyền hình CNN của Mỹ phân tích, thông qua quan hệ “Đối tác chiến lược toàn diện” này với Hà Nội, ông Biden đã hoàn thiện hơn chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Mỹ, đây cũng là lý do vì sao Washington chọn kỷ niệm 10 năm quan hệ “Đối tác toàn diện” giữa Việt Nam và Mỹ để thúc đẩy quan hệ hai nước tiến thêm một bước lớn.
Hà Nội vốn vẫn còn nghi ngại về việc nâng cấp quan hệ với Washington, e ngại rằng hành động này sẽ chọc giận đối tác thương mại lớn nhất là Trung Quốc, nhưng cuối cùng vẫn đồng ý với chương trình này, sánh ngang với địa vị của Trung Quốc và Nga.
Phân tích chỉ ra rằng, động lực đằng sau việc nâng cấp quan hệ Việt - Mỹ chính là hai nước đều có chung mối lo ngại về sức ảnh hưởng ngày một lan rộng trong các lĩnh vực kinh tế và quân sự của Trung Quốc, mặc dù cả Washington và Hà Nội đều phủ nhận hành động này là nhắm đến Trung Quốc.
Tiến sĩ khoa học chính trị Nguyễn Khắc Giang - chuyên gia, nhà nghiên cứu khách mời tại Viện ISEAS - Yusof Ishak của Singapore chỉ ra rằng, nước láng giềng phương Bắc chính là động lực quan trọng cho chương trình nâng tầm quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ lần này.
Chuyên gia này cũng nói với tờ Guardian rằng, “không thể lơ là với sức ảnh hưởng của Trung Quốc”, và “Việt Nam là một trong số ít những nước châu Á chuẩn bị thách thức dã tâm khu vực của Trung Quốc, nhưng đồng thời cũng là một trong những nước giữ mối liên hệ mở với Bắc Kinh.”
Có thể nhận thấy rõ nỗ lực cân bằng ngoại giao của Hà Nội trong những tuần vừa qua. Cuối tháng 8, truyền thông Việt Nam đã đưa tin rộng rãi về việc một chiếc tàu tuần tra của Trung Quốc dùng súng nước quấy nhiễu tàu cá của Việt Nam, khiến cho một ngư dân Việt Nam bị thương, đây là một hành động khá là hiếm thấy trong truyền thông Việt Nam. Ngoài ra, vài ngày trước chuyến thăm của Tổng thống Mỹ, vào ngày 04/09, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã tiếp kiến ông Lưu Kiến Siêu - Ủy viên Trung ương Đảng, Trưởng Ban Liên lạc Đối ngoại Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Cho đến hiện tại, đối tác an ninh truyền thống của Việt Nam là Nga, và đối tác thương mại lớn nhất, đồng thời cùng chung thể chế Cộng sản là Trung Quốc, đều chưa có động thái gì đặc biệt về việc nâng cấp quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ. Kênh truyền thông nhà nước của Trung Quốc là Global Times gọi chuyến thăm Việt Nam lần này của ông Biden là một hành động “chỉ mang tính tượng trưng”.
Nhưng chuyên gia nhận định, theo kinh nghiệm từ trước thì phản ứng của Bắc Kinh có thể sẽ rất phức tạp. Ông Nguyễn Khắc Giang cho biết, ông dự đoán ngoài mặt thì Trung Quốc sẽ tỏ ra kiềm chế, đặc biệt là khi Hà Nội vẫn luôn nhấn mạnh việc nâng cấp quan hệ Việt - Mỹ không phải là nhằm mục tiêu ngăn chặn Trung Quốc, nhưng Trung Quốc có thể sẽ tăng cường hành động mang tính xâm lược trên biển phía Nam, hoặc lợi dụng sức ảnh hưởng kinh tế của mình để đưa ra tín hiệu cảnh cáo đối với Hà Nội.
Đài phát thanh BBC của Anh chỉ ra rằng, đối với Việt Nam mà nói, xích lại gần hơn với Washington là do cân nhắc vấn đề thực tế, và Hà Nội cũng không xem hành động nâng tầm quan hệ lần này là việc “chọn phe để ủng hộ”.
Cùng với kinh tế Trung Quốc đang phát triển chậm lại, và cạnh tranh Trung - Mỹ bước vào giai đoạn căng thẳng nhất, chính phủ ông Biden đang tìm cách để điều chỉnh lại bố cục chuỗi cung ứng, giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một quốc gia đơn nhất, và Việt Nam đã trở thành một cứ địa quan trọng trong tăng cường an ninh chuỗi cung ứng của Washington.
Đứng trước việc Việt Nam và Mỹ nâng tầm quan hệ, Bắc Kinh chắc chắn sẽ không dễ dàng nhường tầm ảnh hưởng của mình đối với Hà Nội cho Washington, tuy nhiên, Bắc Kinh sẽ ứng phó ra sao với vấn đề Hà Nội đang hướng đến việc giữ một khoảng cách xa hơn với Trung Quốc, là điều đáng để tiếp tục theo dõi, quan sát thêm.